Feitelijke toedrachten

Omgeslagen en met de bemanning gezonken

Op dinsdag 6 december 1966, om half tien ’s-ochtends vertrok de Sch 225, de Willem Senior vanuit de haven van Scheveningen...

Lees verder

Over de Stichting

 



Waarom een namenmonument

 

"De zee geeft, de zee neemt." Een gezegde dat de bevolking van het vissersdorp Scheveningen eeuwenlang indringend aan den lijve heeft ervaren. De zee is bondgenoot waar hij bloei bracht in de visserij en dus brood. Maar de zee was - en is nog steeds - ook vijand van de vissers die hem bevoeren en op zee het leven lieten. Alleen al in de laatste twee eeuwen hebben 1.366 Scheveningse vissers tijdens de uitoefening van hun beroep het leven verloren op zee. Een indrukwekkend aantal, veel groter dan het geval is in bijvoorbeeld Egmond aan Zee (95), Harderwijk (40), Katwijk (273) en Urk (368). Anders dan daar zijn echter op Scheveningen de namen van de gebleven vissers niet terug te lezen op een monument. Achter elke naam gaat een tragedie schuil en - ooit geleden of heden ten dage nog steeds bestaand - intens verdriet. En achter die tragedie veel sociaal-maatschappelijk leed. De gevolgen voor de achtergebleven families en gezinnen - dikwijls jonge weduwen met kinderen - waren ingrijpend. Sociale wetgeving ter voorziening in de primaire levensbehoeften ontbrak tot ver in de twintigste eeuw. De behoeftige achterblijvenden waren aangewezen op kerkelijke en particuliere armenzorg of op liefdadigheidsfondsen. Bijvoorbeeld de Vereeniging tot voortdurende ondersteuning der nagelaten betrekkingen van verongelukte Scheveningsche Visschers, thans genaamd Stichting Schevenings Steunfonds, die werd opgericht in 1860. Een rampjaar waarin zeven (!) schuiten met man en muis vergingen. Geen gebeurtenis die zoveel leed bracht en geen naam van een dierbare die werd verloren mag verdwijnen in de vergetelheid der tijd.

 

 


Oprichting stichting

 

Daarom werd op 4 november 2009 de Stichting VissersNamenMonument Scheveningen opgericht. Deze Stichting heeft zich er voor ingezet dat op Scheveningen een monument tot stand komt waarop al de namen staan vermeld - het zijn er 1.366 - van de Scheveningse vissers die om den brode sinds 1813 op zee het leven lieten. Blijkens de statuten heeft de Stichting letterlijk ten doel 'het oprichten en in stand houden van een monument ter nagedachtenis van de Scheveningse vissers, die tijdens de uitoefening van hun beroep op zee het leven hebben gelaten, ten gevolge van verdrinking, ongeval of ander van buiten komend onheil'. Het initiatief tot oprichting van deze stichting vond plaats in nauwe samenwerking met de Vereniging Herdenk Scheveningse Zeelieden (VHSZ), die sinds 1999 jaarlijks in mei de gebleven zeelieden herdenkt met een kranslegging bij het vissersmonument van De Scheveningse Vissersvrouw. Het bronzen beeld van een vissersvrouw die uitkijkt over zee en dat werd vervaardigd door Gerard Bakker en in 1982 door koningin Beatrix werd onthuld. Twee bestuursleden van deze vereniging hebben ook zitting in het stichtingsbestuur. De totstandkoming van het VissersNamenMonument is onlosmakelijk verbonden met de voor de kustversterking noodzakelijke reconstructie van de Scheveningse boulevard. Zonder een nieuw gebouwde boulevardmuur zou er geen plaats zijn geweest voor een namenmonument met deze omvang. De nieuwe boulevard zal in april 2013 zijn voltooid. Een maand later, op 24 mei, wordt ook het monument onthuld.

 

Impressie van het monument

Het monument

 

Het VissersNamenMonument bestaat uit 21 platen van zwart gezoet graniet uit India, elk van 118 cm breed en 85 cm hoog, die naast elkaar zijn bevestigd aan de muur van de vernieuwde Scheveningse boulevard ter hoogte van en vlak voor het monument van De Scheveningse Vissersvrouw aan de kop van de Keizerstraat. De lengte van het gehele monument bedraagt in totaal circa 25 meter. Op 19 platen staan in drie kolommen van 29 regels per plaat, jaar voor jaar en per jaar in chronologische volgorde, de voor- en achternamen en leeftijd vermeld van de Scheveningse vissers die bij de uitoefening van hun beroep op zee het leven lieten. Over de gehele lengte zijn de namen in 57 verticale kolommen op ooghoogte te lezen wanneer men op het lage wandelgedeelte van de boulevard langs de muur loopt. Op de eerste plaat (de 'introplaat') van het monument wordt in twee zinnen aangegeven waartoe het dient. De laatste plaat draagt het wapen van Scheveningen. Door de kolommen met namen heen staat horizontaal over het gehele monument als verbindende achtergrondspreuk: niet teruggekeerd van zee – naam voor naam gegrift in steen. Het aantal spaties en leestekens van de spreuk is even groot als het aantal kolommen met namen. Het eerste gedeelte van de spreuk - niet teruggekeerd van zee - sluit nauw aan op de tekst op het monument van De Scheveningse Vissersvrouw: voor allen die uitvoeren en niet terugkeerden. Vanaf het strand gezien vormt het VissersNamenMonument een harmoniërende combinatie met het monument van De Scheveningse Vissersvrouw. Zij heeft als het ware de namen van alle gebleven vissers aan haar voeten. Ook in ander opzicht staat het monument van De Scheveningse Vissersvrouw met het VissersNamenMonument in onlosmakelijke verbondenheid: zij gedenkt immers behalve de op het monument vermelde vissers, óók al de vissers die vóór 1813 op zee het leven lieten en de vissers die na 1813 zijn gebleven maar niet op het monument staan vermeld.


Tekst op introplaat

 

Een beknopte tekst op de eerste plaat brengt tot uiting dat het VissersNamenMonument niet alleen strekt ter nagedachtenis van de vissers wier namen op het monument staan vermeld, maar evenzeer de vissers gedenkt, wier namen niet (kunnen) worden genoemd. Dat zijn de vissers die langer dan twee eeuwen geleden op zee het leven lieten, alsook de vissers wier namen ondanks uitvoerig en gedegen onderzoek niet konden worden achterhaald. De tekst op de introplaat stelt daarom in de eerste zin voorop: Dit monument is opgericht ter nagedachtenis aan alle Scheveningse vissers die tijdens de uitoefening van hun beroep op zee het leven lieten. De tweede zin licht de op het monument vermelde namen toe: Het vermeldt voor zover kon worden achterhaald de namen van hen die in de afgelopen twee eeuwen uitvoeren ter visserij maar niet terugkeerden. Met het ‘voor zover kon worden achterhaald’ wordt aldus tot uitdrukking gebracht dat in de vermelding geen honderd procent volledigheid kan worden gegarandeerd. De slotzin geeft aan door wie en wanneer het monument is onthuld: op 24 mei 2013, het jaar waarin de aanleg van de nieuwe boulevard werd voltooid.

 



Ontwerp, uitvoering en financiering

 

Kunstenaar en ontwerper Marcel van Zijp (Van Zijp Sculpturen & Inscripties inWouwse Plantage) tekende het ontwerp, dat vervolgens in samenwerking met Patrick Hansen van het in gedenktekens gespecialiseerde familiebedrijf West Gedenktekens te Zoetermeer is vervolmaakt. De tekst op de introplaat en de keuze voor het wapen van Scheveningen op de laatste plaat zijn afkomstig van de stichting. De namen op de negentien platen daartussen zijn het resultaat van het onderzoek van Bert van der Toorn. De verbindende achtergrondspreuk niet teruggekeerd van zee – naam voor naam gegrift in steen is van Henk Grootveld. De vervaardiging van het monument - het aanbrengen van de inscripties op de platen en het plaatsen daarvan in de muur van de boulevard - ligt in handen van  West Gedenktekens te Zoetermeer, dat voor het zandstralen van de inscripties de Haagse firma I. Edelkoort & Zn. heeft ingeschakeld en Van den Toorn Laserart in Pijnacker voor het lasergraveren van de achtergrondspreuk.

 

De gemeente Den Haag verstrekte ter bestrijding van de eerste kosten van de opzet en voorbereiding van het project een startsubsidie, terwijl de vervaardiging en plaatsing van het monument geheel wordt gefinancierd met een gift die de hierboven genoemde Stichting Schevenings Steunfonds in 2010 verstrekte ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van het fonds. Een passender bestemming ter herinnering en gedachtenis van het rampzalige lot van degenen wier weduwen en nabestaanden door hetzelfde fonds werden en worden ondersteund, is nauwelijks denkbaar.

 

Op donderdag 5 april 2012 vond tijdens de startbijeenkomst in Muzee Scheveningen de officiële handeling plaats waarmee een begin werd gemaakt met de vervaardiging van het monument. Onderzoeker Bert van der Toorn overhandigde zijn ordner met namen - indrukwekkend resultaat van jarenlang onderzoek - aan de directeur van West Gedenktekens, Rolf Veringmeier. Die droeg op zijn beurt aan stichtingsvoorzitter Henk Grootveld door het tonen van de eerste en nog te bewerken plaat de eigendom van de kort tevoren uit India gearriveerde partij platen over.

 


Digitaal monument

 

Op het granieten monument aan zee zullen de namen van de Scheveningse vissers zijn te lezen, één voor één, gegrift in steen. Daarnaast is er ook een digitaal monument dat staat op deze site www.vissersnamenmonumentscheveningen.nl en dat zo veel mogelijk gelijkenis vertoont met het werkelijke. De bedoeling van het digitale monument is om te doen wat het monument aan zee niet kan: zo veel mogelijk informatie te verschaffen die achter elke naam schuil gaat. Door een naam aan te klikken krijgt de bezoeker van de site de nodige achtergrondinformatie, voor zover althans op de site vermeldbaar, zoals datum van overlijden en naam en nummer van het vissersvaartuig. Verder voor zover bekend de feitelijke toedracht en omstandigheden waaronder de visser op zee het leven liet, of hij wel of niet is geborgen en zo ja, waar hij zijn laatste rustplaats heeft gevonden. Waar mogelijk is de toelichting voorzien van afgebeelde documenten, krantenberichten, overlijdensberichten en foto’s.

 

Het digitale monument kwam in twee fasen tot stand. In de eerste fase, die op 15 december 2011 begon toen de site ‘de lucht in ging’, werden voorlopig de namen vermeld die op het monument een plaats krijgen, met een oproep aan iedereen om de site te bezoeken en de namenlijst te bezien op onvolkomenheden. Daartoe had men tot 1 april 2012 de gelegenheid. Vervolgens werd de namenlijst definitief vastgesteld en ging het digitale monument zijn tweede fase in. Daarin worden gegevens aangevuld, de beschrijving van de feitelijke toedrachten gefinaliseerd en het digitale monument met beeld- en ander daarvoor in aanmerking komend documentatiemateriaal ‘voltooid’. Dat wil zeggen: eigenlijk raakt het nooit af. Het monument aan de boulevardmuur is statisch, maar het digitale monument beoogt een dynamisch monument te zijn, waaraan steeds nieuwe informatie kan worden toegevoegd en eventueel onjuiste kan worden verbeterd. Iedereen die het digitale monument op de site bezoekt kan daaraan meewerken door op een eenvoudige manier gegevens aan te leveren of wijzigingen en aanvullingen voor te stellen. Het inhoudelijke beheer over het digitale monument en de site, met name waar het de historische gegevens en documentatie betreft, wordt gevoerd door ‘webmaster’ Bert van der Toorn.

 




Het onderzoek

 

Aan het initiatief tot een VissersNamenMonument ligt het onderzoek ten grondslag dat bestuurslid Bert van der Toorn enige jaren geleden begon. Hij zette zich aan een inventarisatie van de  Scheveningse vissers die op zee het leven lieten met daarbij een beschrijving van de noodlottige gebeurtenissen, waardoor de visser het leven liet: vergaan van schip, overboord slaan, ongeluk aan boord, ziekte enzovoorts. Hij publiceerde en publiceert er regelmatig over in ‘De Scheveningsche Courant’.

 

Bij een namenmonument is het vanzelfsprekend van het grootste belang dat de namen en leeftijden niet alleen juist worden vermeld, maar ook dat de vermelding volledig is. Beter geen monument dan een onvolledig monument! Daarom zijn al de namen die op het monument staan vermeld het resultaat van een grondig en gedegen onderzoek, dat Van der Toorn met nauwgezetheid heeft verricht. Dit voor zover althans redelijkerwijze mogelijk is. Pas met de invoering van de burgerlijke stand in 1811 werd een min of meer sluitende bevolkingsadministratie verkregen. Een namenmonument dat volledigheid pretendeert kan daarom niet de namen uit de periode van vóór 1811 bevatten. Mede om die reden gaat het onderzoek tot dat jaar terug en is blijkens de registers van de burgerlijke stand voor het eerst in 1814 de overlijdensakte van een op zee gebleven Scheveningse visser opgemaakt. Registers en archieven bieden echter niet altijd voor honderd procent dekking. Nooit kan op voorhand worden uitgesloten dat toekomstig onderzoek nieuwe bronnen en daarmee een nieuwe naam ontsluit. Voor dat, naar huidige inzichten gesproken zeer onwaarschijnlijke, geval zal in toevoeging op het monument worden voorzien.

 



Criteria voor naamsvermelding: begrip ’Scheveningse visser’

 

Op grond van de stichtingstatuten is er een reglement opgesteld - het zogenoemde  Naamsvermeldingreglement - waarin de criteria voor en de wijze van naamsvermelding op het monument zijn  omschreven alsook een procedure is neergelegd voor vermelding in - onverhoopt - toekomstige gevallen. Allereerst wordt geregeld wat onder ‘Scheveningse visser’ moet worden verstaan. Dat is de visser die ten tijde van zijn overlijden op Scheveningen woonde of (als hij elders woonde, bijvoorbeeld in Vlaardingen, Katwijk of IJmuiden) op Scheveningen is geboren. Bij het begrip 'visser' gaat het om degene die ten tijde van zijn overlijden om den brode het visserijbedrijf uitoefende (ongeacht op welke vissersvloot: niet alleen die van Scheveningen, maar ook bijvoorbeeld Vlaardingen of IJmuiden). Het overlijden op zee moet dus rechtstreeks verband houden met en zich voordoen tijdens de uitoefening van het beroep als visser. Hieronder valt dus bijvoorbeeld niet marine, handelsvaart, reddingwezen, offshore, binnenvaart enzovoorts.  Deze beperking vloeit niet alleen voort uit de omstandigheid dat het hier gaat om een vissersnamenmonument, maar ook uit het onontkoombaar gegeven dat het zowel feitelijk als inhoudelijk onmogelijk is gebleken een monument tot stand te brengen dat de namen van álle omgekomen Scheveningse zeelieden in álle sectoren bevat. De categorie is te groot en een volledige inventarisatie onmogelijk.

 


Wanneer naamsvermelding: niet teruggekeerd van zee

 

Het monument vermeldt de namen van alle Scheveningse vissers die, door welke oorzaak ook, niet of niet in levende lijve zijn teruggekeerd van zee. Het begrip ‘niet teruggekeerd van zee' wordt daarbij ruim uitgelegd, zowel wat betreft de oorzaak van ‘niet teruggekeerd’ als de inhoud van het begrip ‘zee’.
Globaal zijn er naar oorzaak van niet terugkeren door overlijden drie categorieën te onderscheiden:

 

1. Verdrinken ten gevolge van bijvoorbeeld overboord slaan of anderszins overboord geraken (tussen wal en schip vallen bij aan of van boord gaan) of het vergaan van het vissersvaartuig.

 

2. Overlijden aan boord ten gevolge van een ongeval, zoals uit de mast vallen, door vallend tuig of losschietend visgerei geraakt worden of het krijgen van een  klap van de giek.

 

3. Overlijden aan boord ten gevolge van ziekte, al dan niet veroorzaakt door de slechte omstandigheden aan boord (tyfus; bloedvergiftiging) of andere al dan niet plotseling optredende lichamelijke aandoening met als gevolg een natuurlijke doodsoorzaak (beroerte; hartverlamming).

 

Het begrip ‘zee’ omvat niet alleen de volle zee en de kustwateren, maar ook de branding (bijvoorbeeld het strand van Scheveningen in de tijd van de pinken en schuiten), de binnenwateren (zoals de Nieuwe Waterweg en het Nieuwediep) en het havenwater. Onder ‘niet teruggekeerd van zee’ vallen ook de vissers die op zee het leven lieten, maar wier stoffelijk overschot kon worden geborgen en hier te lande (op Scheveningen of elders) werd begraven. Hetzelfde geldt voor de vissers die op zee of in een vreemde haven overleden en in den vreemde hun laatste rustplaats vonden, zoals in Lerwick, Aberdeen of Lowestoft. Het is in al deze gevallen niet van belang of de naam van de visser al op een ander monument staat vermeld, bijvoorbeeld op dat van Katwijk, Urk of Lerwick.


Volgorde van vermelding

 

Onder elk jaar staan de vissers vermeld in chronologische volgorde van overlijden, voor zover die althans kon worden vastgesteld. Als er twee of meer vissers zijn omgekomen bij hetzelfde voorval (bijvoorbeeld bij vergaan van het schip) of op of omstreeks dezelfde datum, dan staan zij onderling vermeld in alfabetische volgorde op achternaam. Hebben zij in dit geval dezelfde achternaam, dan staan zij vermeld in alfabetische volgorde op voornaam. Als er tussen hen een familierelatie bestaat - niet zelden voeren familieleden bij elkaar, bijvoorbeeld vader en zoon of broers - dan staan zij vermeld naar leeftijd. Vergingen er meer schepen op een dag of binnen eenzelfde periode - het kwam meer dan eens voor - dan staan de omgekomen vissers bemanningsgewijs vermeld in alfabetische volgorde van de naam of in volgorde van het visserijnummer van de schepen. Alles vanzelfsprekend indien en voor zover een en ander nog te achterhalen viel.

Procedure bij vaststelling namen

 

Voordat de lijst van de op het monument te vermelden namen definitief werd vastgesteld, werd deze zowel op deze site als in een bijzondere aflevering van ‘De Scheveningsche Courant’ (editie van woensdag 21 december 2011) bekend gemaakt. Iedereen werd daarbij uitgenodigd om te reageren op mogelijke onjuistheden, onvolkomenheden of onvolledigheden en materiaal aan te leveren. Vele positieve reacties, een kleine honderd emailberichten, brieven en tientallen telefoontjes waren het resultaat. Veel reacties werden zelfs ongevraagd van een foto of ander document voorzien. Waar die ontbraken werden ze desgevraagd meteen nagezonden. Na afloop van de reactietermijn op 31 maart 2012 kon de lijst nader worden aangepast en definitief worden vastgesteld.


Toekomstige gevallen

 

Na de voltooiing zal het VissersNamenMonument in eigendom en beheer worden overgedragen aan de gemeente Den Haag, die voor duurzame instandhouding en onderhoud zal zorgdragen. Het inhoudelijke beheer over het monument blijft berusten bij de Stichting VissersNamenMonument Scheveningen. Mocht zich in de toekomst onverhoopt het geval voordoen waarin een Scheveningse visser niet is teruggekeerd van zee, dan zal de stichting er voor zorg dragen dat met inachtneming van Statuten en Naamsvermeldingreglement en in overleg met de nabestaanden de naam van de overledene aan het monument wordt toegevoegd. Dit geldt ook wanneer zich in de toekomst het, naar huidige kennis en inzichten onwaarschijnlijke, geval zou voordoen waarin alsnog een naam bekend wordt die bij het onderzoek uit de afgelopen twee eeuwen verborgen is gebleven. Voor dat doel is bestemd de laatste plaat van het monument, die alleen het wapen van Scheveningen draagt.


Begeleidende publicatie(s): boekwerk en brochure

 

Het voornemen is om een begeleidend boek te maken, dat in de maanden na de onthulling van het monument zal verschijnen. Aanvankelijk was het plan om in dat boekwerk de feitelijke toedracht van alle rampen en ongelukken integraal op te nemen, maar het zijn er - helaas - zo veel dat dit een onmogelijke opgave wordt. Het digitale monument vormt hier een uitkomst. Gedacht wordt aan een uitgave waarin de gebleven vissers van Scheveningen centraal staan en die (a) een algemene beschrijving op hoofdlijnen bevat en waarin (b) de meest ingrijpende gebeurtenissen worden uitgelicht en belicht en (c) een en ander wordt geplaatst in de sociaal-maatschappelijke context van destijds. Daarnaast zal vanzelfsprekend ook aandacht worden besteed aan het ‘hoe en waarom’ van het monument en de totstandkoming daarvan; een soort ‘making of’. Het publicatieproject ligt in handen van de bestuursleden Henk Grootveld en Bert van der Toorn. Mogelijk zal er naast het boek nog een beknopte brochure verschijnen waarin voor de bezoeker van de Scheveningse boulevard het monument en zijn achtergronden worden beschreven. Een brochure die voor de bezoeker op voor de hand liggende plekken bereikbaar moet zijn. Overigens zal het monument op een daartoe geëigende plaats worden voorzien van een QR-code, waarmee de bezoeker via iphone of vergelijkbare telefoon het digitale monument kan bezoeken op de site. Zo heeft men meteen ter plekke door het aanklikken van de naam alle voorhanden zijnde informatie beschikbaar over iedere visser die op het monument staat vermeld.


 

 

Onthulling monument

 

Het monument zal op vrijdag 24 mei 2013 worden onthuld tijdens een gezamenlijke plechtigheid die wordt georganiseerd door de Stichting VissersNamenMonument Scheveningen en de Vereniging Herdenk Scheveningse Zeelieden, die sinds 1999 jaarlijks de op zee gebleven Scheveningse zeelieden herdenkt. De onthulling zal bij een indrukwekkend monument als het onderhavige op passende wijze plaatsvinden en worden voorafgegaan door een bijeenkomst in de Oude Kerk. Inhoud, vorm en opzet van de onthulling moeten nog nader gestalte gaan vinden en zullen in april worden bekendgemaakt. Gelijktijdig met de onthulling zal ook het alsdan voltooide digitale monument op deze site beschikbaar zijn.


Feitelijke gegevens

 

De Stichting VissersNamenMonument Scheveningen werd opgericht bij akte van 4 november 2009, verleden door notaris mevrouw mr. M.C. de Gier. Het secretariaat van de stichting  is gevestigd in Muzee Scheveningen, Neptunusstraat 92, 2586 GT Scheveningen (vragen naar directeur Paul de Kievit). De stichting is bij de Kamer van Koophandel ingeschreven onder nummer 27359809.


Schenkingen en legaten

 

De stichting houdt een fonds aan ter dekking van de kosten welke zijn verbonden aan het in stand houden van deze site met digitaal monument, het verzorgen van publicaties en het inhoudelijk beheer over het monument. U kunt de stichting steunen met een schenking, legaat of gift door overmaking naar bankrekeningnr. 24.93.05.321 ten name van Stichting VissersNamenMonument Scheveningen te Den Haag. De stichting wordt door de Belastingdienst aangemerkt als Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI), waardoor schenkingen en legaten kunnen worden gedaan vrij van rechten en belastingen.


Sponsoren

 

Steunfonds Gemeente Den Haag


De Scheveningse Courant

Met medewerking van
 
 


 

 


Onderstaande personen hebben veel medewerking en ondersteuning verleend tijdens de uitvoering van het onderzoek.

  

Scheveningen:
M. Spaans Azn.
Mevr. N. Noordervliet-Jol
A. van Dongen
A.M. Roeleveld
R.C.J. Beekhuizen (†)
N. Mos
J. Bruin
P. de Graaf
J. de Graaf
A.A. Dijkhuizen

 
Maassluis:
C. Kleijn
Katwijk a/zee:
J. van Welie
N. Ouwehand
C. van der Niet

 
IJmuiden:
B. v.d. Kruk
 
Den Helder:
O. Nijhuis

 
Vlaardingen:
M.P. Zuydgeest
Mevr. E. Verloop
D. van Os

Fotografie:
Piet de Graaf
Dick Teske
Dana Verbaan